Incoterms: EXW, FCA, FOB, CFR, CIF va DAP nimani anglatadi

Eksport buyurtmasi bo‘yicha narx takliflarini solishtirganda narx faqat o‘z Incoterms sharti bilan birga ma’noga ega bo‘ladi. Incoterms® — Xalqaro savdo palatasi (ICC) tomonidan nashr etiladigan standart savdo shartlari; amaldagi tahriri — Incoterms 2020. Har bir shart uch harfli koddan va undan keyin ko‘rsatiladigan joy nomidan iborat, masalan, “FOB” va undan keyin tovar yuklanadigan port. Shart uchta narsani belgilaydi:

• Kim tashkil qiladi va to‘laydi — yo‘lning har bir qismi uchun: eksport bojxona rasmiylashtiruvi, asosiy tashish, sug‘urta va import bojxona rasmiylashtiruvi.
• Xavf qayerda o‘tadi — sotuvchidan xaridorga: shu nuqtadan keyin tovarning yo‘qolishi yoki shikastlanishi xaridorning zimmasida bo‘ladi.
• Qaysi hujjatlarni sotuvchi taqdim etadi.

Incoterms mulk huquqi qachon o‘tishini yoki to‘lovni qanday va qachon amalga oshirishingizni belgilamaydi. Bu masalalar oldi-sotdi shartnomasida belgilanadi.

EXW: Korxonadan topshirish (Ex Works)

Sotuvchi tovarni o‘z hududida, masalan, fabrikasi yoki omborida xaridor ixtiyoriga taqdim etadi. Shu yerdan boshlab hamma narsani xaridor tashkil qiladi va to‘laydi: yuklash, eksport bojxona rasmiylashtiruvi, tashish, sug‘urta va import. Xavf tovar xaridor ixtiyoriga taqdim etilgan paytda o‘tadi. EXW xaridorga eng ko‘p nazorat imkonini beradi, lekin eng ko‘p ishni ham uning zimmasiga yuklaydi; bundan tashqari, sotuvchi mamlakatida eksport rasmiylashtiruvini tashkil qilish xorijiy xaridor uchun qiyin bo‘lishi mumkin.

FCA: Tashuvchiga topshirish (Free Carrier)

Sotuvchi tovarni eksport uchun bojxonada rasmiylashtiradi va kelishilgan joyda — sotuvchining hududida yoki terminalda — xaridor ko‘rsatgan tashuvchiga topshiradi. Xavf ana shu topshirish paytida o‘tadi, asosiy tashish xarajatlarini esa xaridor to‘laydi. FCA transportning barcha turlari uchun qo‘llaniladi, shuning uchun ICC konteynerlarda jo‘natiladigan tovarlar uchun FOB o‘rniga aynan FCA shartini tavsiya qiladi.

FOB: Kema bortida topshirish (Free On Board)

Faqat dengiz va ichki suv yo‘llari transporti uchun. Sotuvchi tovarni eksport uchun bojxonada rasmiylashtiradi va ko‘rsatilgan jo‘natish portida xaridor belgilagan kema bortiga yuklaydi. Xavf tovar bortga yuklangan paytdan boshlab o‘tadi. Dengiz fraxti, sug‘urta va undan keyingi barcha xarajatlarni xaridor to‘laydi.

CFR: Qiymat va fraxt (Cost and Freight)

Faqat dengiz va ichki suv yo‘llari transporti uchun. Sotuvchi ko‘rsatilgan manzil portigacha bo‘lgan dengiz fraxtini to‘laydi. Biroq xavf, xuddi FOB shartidagi kabi, tovar jo‘natish portida bortga yuklangan paytda xaridorga o‘tadi, shuning uchun CFR shartida ishlayotgan xaridor yuk sug‘urtasi haqida o‘ylab ko‘rishi kerak. CFR shuningdek C&F yoki CNF deb ham yoziladi.

CIF: Qiymat, sug‘urta va fraxt (Cost, Insurance and Freight)

CFR bilan bir xil, bundan tashqari sotuvchi manzil portigacha xaridor foydasiga yuk sug‘urtasini rasmiylashtiradi. Incoterms 2020 bo‘yicha CIF uchun minimal qoplama Institute Cargo Clauses (C), ya’ni cheklangan qoplamadir; agar sizga kengroq qoplama kerak bo‘lsa, uni so‘rang. Xavf baribir tovar jo‘natish portida bortga yuklangan paytda o‘tadi.

DAP: Belgilangan joyda topshirish (Delivered at Place)

Sotuvchi tovarni ko‘rsatilgan manzil joyigacha, masalan, xaridorning omborigacha tashishni tashkil qiladi va to‘laydi hamda tovar u yerga yetib kelib, tushirishga tayyor bo‘lgunga qadar xavfni o‘z zimmasida ko‘taradi. Xaridor tovarni tushiradi, import bojxona rasmiylashtiruvini amalga oshiradi va import bojlari hamda soliqlarini to‘laydi.

Shartlarni solishtirish va tanlash

• Bir xil narsalarni solishtiring. Bitta mato uchun FOB narxi va DAP narxi turli narxlardir, chunki ular turli xarajatlarni o‘z ichiga oladi.
• Joyni aniq ko‘rsating. Yolg‘iz “FCA” to‘liq emas: xarajatlar va xavf qayerda bir tomondan ikkinchisiga o‘tishini aynan ko‘rsatilgan joy belgilaydi.
• Sug‘urtani tekshiring. EXW, FCA, FOB va CFR shartlarida tovarni sug‘urtalash xaridorning zimmasida. CIF faqat minimal qoplamani o‘z ichiga oladi.
• Import xarajatlaringizni biling. Yuqoridagi oltita shartning barchasida manzil mamlakatidagi import bojxona rasmiylashtiruvi, bojlar va soliqlar xaridorning zimmasida bo‘ladi.
• Shartni transport turiga moslang. FOB, CFR va CIF kema bortiga yuklanadigan tovarlar uchun mo‘ljallangan; konteynerlar, yuk mashinalari va havo yo‘li bilan tashish uchun odatda ularning muqobillari — FCA, CPT, CIP va DAP qo‘llaniladi.

Narx takliflarimizdagi Incoterms

Buyurtmaning yetkazib berish sharti uning narx taklifida kelishiladi va narx bilan birga har bir buyurtma bo‘yicha tasdiqlanadi. Bizdan narx so‘raganingizda manzilingizni va o‘zingiz afzal ko‘rgan shartni ayting. Batafsil: Eksport va yetkazib berish hamda Narxlar va narx takliflari.